เทคโนโลยีสารสนเทศและการสื่อสาร (Information and Communication Technology) ได้เข้ามามีบทบาทสำคัญของการดำรงชีวิตของประชาชนมากยิ่งขึ้น เทคโนโลยีต่างๆ ได้ถูกประยุกต์ไปใช้ในด้านต่างๆ ไม่ว่าจะเป็นทางด้านอุตสาหกรรม การศึกษา การแพทย์ การคลัง การติดต่อสื่อสารและการสร้างความได้เปรียบในการแข่งขันทางการค้ากับประเทศต่างๆ ประเทศไทยก็เป็นอีกประเทศหนึ่งที่ให้ความสำคัญกับเทคโนโลยีสารสนเทศและการสื่อสารเพื่อนำพาประเทศไทยให้เจริญก้าวหน้าไปสู่การเป็นเศรษฐกิจและสังคมแห่งภูมิปัญญาและการเรียนรู้ (Knowledge-based Economy) โดยการสนับสนุนให้มีการนำเทคโนโลยีไปใช้ในกิจกรรมต่างๆ ทั้งในส่วนของภาครัฐและเอกชน นอกจากนี้ยังมีการจัดกิจกรรมให้การสนับสนุนและผลักดันการใช้เทคโนโลยีอย่างต่อเนื่อง เช่น การจัดงาน Bangkok International ICT EXPO 2006 ซึ่งงานดังกล่าวได้จัดมาอย่างต่อเนื่องเป็นเวลา 3 ปี เพื่อแสดงเทคโนโลยีใหม่ๆ ให้กับประชาชนได้รับชม โดยมีผู้ประกอบการจากหลายๆ ประเทศมาร่วมงานแสดงในลักษณะนิทรรศการ การจัดสัมนา และ ส่งเสริมให้เกิดการติดต่อธุรกิจระหว่างกันของผู้ประกอบการในประเทศและต่างประเทศ นอกจากนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อแสดงศักยภาพการแข่งขันของไทยด้านไอซีที พร้อมก้าวสู่การเป็นศูนย์กลางด้านอุตสาหกรรมเทคโนโลยีสารสนเทศและการสื่อสารในระดับภูมิภาคเอเชีย ภาพรวมเทคโนโลยีสารสนเทศและการสื่อสารไทย
? โครงสร้างพื้นฐานสารสนเทศและการสื่อสาร จากสถิติการใช้เทคโนโลยีและการสื่อสารของไทยในช่วงที่ผ่านมาจะเห็นว่า การเติบโตของโทรศัพท์พื้นฐานและโทรศัพท์สาธารณะมีอัตราการขยายตัวไม่มากนัก ในขณะที่บริการจากเทคโนโลยีใหม่ๆ เช่น โทรศัพท์เคลื่อนที่และอินเตอร์เน็ตมีจำนวนผู้ใช้เติบโตขึ้นอย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะอินเทอร์เน็ตความเร็วสูงหรือบรอดแบนด์มีอัตราการขยายตัวสูง นอกจากนี้หากเทียบจำนวนผู้ใช้บริการเทคโนโลยีและการสื่อสารกับประชากรในประเทศแล้วยังมีบริการบางประเภทที่มีความแพร่หลายค่อนข้างน้อย เช่น อัตราการใช้อินเทอร์เน็ตอยู่ในอัตราร้อยละ 11.87 การใช้คอมพิวเตอร์อยู่ในอัตราร้อยละ 22 เท่านั้น
? การกระจายของเทคโนโลยีในประเทศ สำหรับในปัจจุบันการใช้เทคโนโลยีของประเทศจากการข้อมูลสำรวจการใช้เทคโนโลยีของสำนักงานสถิติแห่งชาติในแต่ละภูมิภาค ปี 2548 ระบุว่า การใช้เทคโนโลยียังมีการกระจุกตัวอยู่ในเขตกรุงเทพฯ ค่อนข้างมาก
? การใช้เทคโนโลยีการสื่อสารในสถานประกอบการ การสำรวจการใช้เทคโนโลยีในสถานประกอบการของสำนักงานสถิติแห่งชาติในปี 2548 พบว่า ร้อยละ 20 ของสถานประกอบการมีการใช้งานคอมพิวเตอร์ โดยมีเครื่องคอมพิวเตอร์เฉลี่ยที่ใช้งานประมาณ 5 เครื่องต่อกิจการ และร้อยละ 9 ของสถานประกอบการมีการเชื่อมต่ออินเทอร์เน็ต
? การส่งเสริมการวิจัยและพัฒนา ยังจัดว่ามีสัดส่วนน้อยเมื่อเทียบกับ GDP โดยในปี 2548 รัฐบาลมีสัดส่วนของงบประมาณในการวิจัยและพัฒนาเพียงร้อยละ 0.1-0.2. เท่านั้น
? ความแพร่หลายของการใช้เทคโนโลยีเปรียบเทียบกับประเทศอื่นๆ แม้ว่าในช่วงที่ผ่านมา ไทยจะมีการเติบโตของการใช้เทคโนโลยีในประเทศค่อนข้างมาก เมื่อเปรียบเทียบกับจำนวนประชากรในประเทศแล้ว การใช้เทคโนโลยียังมีสัดส่วนไม่สูงมากนักโดยเฉพาะหากเทียบอัตราการใช้เทคโนโลยีกับประเทศอื่นๆ ในระดับภูมิภาคเดียวกันไทยยังมีอัตราการใช้เทคโนโลยีของประชากรในประเทศน้อยกว่ามาเลเซีย และ สิงคโปร์ และหากเทียบกับประเทศในเอเชีย ไทยยังเป็นรองเกาหลีใต้ ญี่ปุ่น ฮ่องกง และไต้หวัน ค่อนข้างมาก
? ความสามารถในการแข่งขันทางด้านเทคโนโลยี ในการจัดอันดับความสามารถในการแข่งขันระหว่างประเทศของ International Institute for Management Development (IMD) จาก 61 ประเทศทั่วโลก ปรากฏว่าในปี 2549 ความสามารถในการแข่งขันโดยภาพรวมแล้วไทยอยู่ในอันดับที่ 32 ลดลง 5 อันดับจากอันดับที่ 27 ในปี 2548 ทั้งนี้หากจำแนกเป็นสมรรถนะทางด้านโครงสร้างพื้นฐาน โดยประเมินจากโครงสร้างพื้นฐานทางด้านเทคโนโลยีแล้ว ไทยอยู่ในอันดับที่ 48 ซึ่งจัดว่าเป็นอันดับที่ค่อนข้างต่ำและเป็นตัวฉุดให้ความสามารถในการแข่งขันในภาพรวมไม่สูงมากนัก
? มูลค่าตลาดเทคโนโลยีสารสนเทศและการสื่อสารในประเทศ การใช้เทคโนโลยีต่างๆ ในประเทศขยายตัวเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง โดยเฉลี่ยประมาณร้อยละ 20 ต่อปีในช่วงปี 2543-2548 โดยเพิ่มขึ้นจาก 49,139 ล้านบาทในปี 2543 เป็น 125,534 ล้านบาทในปี 2548 โดยตลาดฮาร์ดแวร์มีสัดส่วนประมาณร้อยละ 62 ซอฟท์แวร์มีสัดส่วนร้อยละ 33 และไอทีเซอร์วิสมีสัดส่วนประมาณร้อยละ 5 อย่างไรก็ตามเมื่อรวมมูลค่าตลาดสื่อสารในประเทศแล้วจะทำให้ตลาดเทคโนโลยีสารสนเทศและการสื่อสารประมาณ 421,403 ล้านบาทในปี 2548
? อุตสาหกรรมเครื่องใช้ไฟฟ้าและอิเล็กทรอนิกส์ ซึ่งเป็นอุตสาหกรรมที่ไทยสามารถผลิตและส่งออกเป็นอันดับหนึ่งของประเทศ หรือมีสัดส่วนประมาณร้อยละ 36 ของมูลค่าส่งออกทั้งหมดของประเทศ และมีบทบาทสำคัญเนื่องจากเป็นสินค้าที่เกี่ยวข้องกับเทคโนโลยีและสารสนเทศค่อนข้างสูง สร้างรายได้เข้าประเทศ สร้างการจ้างงานและการพัฒนาเทคโนโลยีประเภทต่างๆ
? กำลังแรงงาน ซึ่งเป็นปัจจัยสำคัญในการผลักดันให้อุตสาหกรรมไอซีทีในประเทศขยายตัวเพิ่มขึ้น อย่างไรก็ตามในสถิติที่ผ่านมามีจำนวนผู้ที่จบการศึกษาในสาขาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีประมาณปีละ 60,000 คน นอกจากนี้การสำรวจของสำนักงานสถิติแห่งชาติเกี่ยวกับกำลังแรงงานที่ทำงานเกี่ยวกับอุตสาหกรรมไอซีทีในประเทศมีอยู่ประมาณ 320,000 คน โดยในจำนวนนี้เป็นกำลังแรงงานที่มีทักษะสูงประมาณร้อยละ 25 ส่วนที่เหลือร้อยละ 75 เป็นแรงงานที่ใช้ทักษะต่ำ
? บทบาทของรัฐบาลในการส่งเสริมและพัฒนาเทคโนโลยีและการสื่อสารของประเทศ รัฐบาลได้ส่งเสริมและผลักดันให้การพัฒนาเทคโนโลยีและการสื่อสารของประเทศให้เป็นวาระแห่งชาติ การจัดทำกฎหมายพาณิชย์อิเล็กทรอนิกส์เพื่อส่งเสริมให้มีการค้าขายออนไลน์เพิ่มขึ้น นอกจากนี้ยังมีการส่งเสริมการลงทุนทางด้านวิทยาศาตร์และเทคโนโลยีโดยเน้นการให้สิทธิประโยชน์เพิ่มเติมแก่กิจการที่มีการลงทุนทางด้านวิจัยและพัฒนาเพื่อต่อยอดเทคโนโลยีในอุตสาหกรรมไฟฟ้าและอิเล็กทรอนิกส์ การส่งเสริมให้มีการนำเทคโนโลยีสารสนเทศไปใช้ทั้งในภาครัฐและเอกชน การส่งเสริมการพัฒนาบุคลากรทั้งในด้านการผลิตซอฟท์แวร์และฮาร์ดแวร์และผลักดันให้เป็นสินค้าส่งออกเพิ่มขึ้น ฮับในระดับภูมิภาค : โอกาสและความท้าทาย ศูนย์วิจัยกสิกรไทย ได้วิเคราะห์โอกาสและความเป็นไปได้ที่ไทยจะสามารถก้าวขึ้นมาเป็นผู้นำในระดับภูมิภาคทางด้านไอซีทีดังนี้ 1. ปัจจัยพื้นฐานของอุตสาหกรรม (Factor Conditions) ไทยยังเป็นประเทศที่มีพื้นฐานการใช้เทคโนโลยีในประเทศไม่สูงมากนัก หากเทียบกับประเทศเพื่อนบ้านอย่างมาเลเซียและสิงคโปร์ ที่มีการแพร่กระจายของเทคโนโลยีในประเทศอย่างค่อนข้างทั่วถึง อย่างไรก็ตามการขยายตัวของจำนวนการใช้เทคโนโลยีของไทยก็ยังมีแนวโน้มที่ขยายตัวอย่างต่อเนื่อง มีการยอมรับการใช้เทคโนโลยีสมัยใหม่และมีการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานเพื่อรองรับเทคโนโลยีได้ในระดับหนึ่ง แต่ไทยยังขาดแคลนแรงงานฝีมือที่จะต่อยอดการพัฒนาเทคโนโลยีในระดับสูง
2. ปัจจัยด้านอุปสงค์ (Demand Conditions) ตลาดไอซีทีในประเทศไทยยังมีโอกาสขยายตัวได้เพิ่มขึ้นได้อีก เนื่องจากในปัจจุบันยังมีสัดส่วนการใช้เทคโนโลยีไม่มากนักทั้งในระดับบุคคลและในระดับองค์กรธุรกิจ ส่วนแนวโน้มความต้องการในตลาดโลกนั้น ยังมีแนวโน้มเติบโตได้อีกมาก โดยเฉพาะทางด้านซอฟท์แวร์การให้บริการที่ขยายตัวขึ้น โดยมูลค่าตลาดของดิจิทัลคอนเทนท์คาดว่าจะขยายตัวเพิ่มขึ้นเป็น 271,300 ล้านเหรียญสหรัฐ (10.85 ล้านล้านบาท) ในปี 2550 โดยคอนเทนท์สำหรับโทรศัพท์เคลื่อนที่จะมีการเติบโตสูงที่สุดคิดเป็นร้อยละ 66 รองลงมาเป็นคอนเทนท์ทางด้าน อี-เลิร์นนิ่ง ร้อยละ 54 เกม ร้อยละ 20 และ คอนเทนท์แอนนิเมชั่น ร้อยละ 12
3. ปัจจัยทางด้านอุตสาหกรรมต่อเนื่องและอุตสาหกรรมสนับสนุน (Related and Supporting Industries) การที่ไทยเป็นประเทศที่มีการพัฒนาทางด้านเทคโนโลยีค่อนข้างช้า ทำให้มีการพึ่งพิงหรือซื้อเทคโนโลยีจากต่างประเทศค่อนข้างมากทั้งในด้านซอฟท์แวร์และฮาร์ดแวร์ ทางด้านอุตสาหกรรมสนับสนุนการพัฒนาเทคโนโลยีจึงมีไม่มากนัก ส่วนอุตสาหกรรมต่อเนื่อง เช่น การพัฒนาซอฟท์แวร์สำหรับโทรศัพท์เคลื่อนที่ แม้จะมีการผลิตขึ้นมาบ้างแต่ก็เป็นซอฟท์แวร์ที่ผลิตเพื่อใช้ในประเทศเท่านั้น ยังไม่สามารถส่งออกไปจำหน่ายยังต่างประเทศได้
4. ปัจจัยเชิงยุทธศาสตร์และโครงสร้างและความได้เปรียบของอุตสาหกรรม (Firm Strategy, Structure and Rivalry) เป้าหมายทางยุทธศาสตร์การพัฒนาเทคโนโลยีสารสนเทศและการสื่อสารของไทยเพื่อผลักดันให้ไทยเป็นศูนย์กลางทางด้านบริการไอซีทีที่มีประสิทธิภาพ ผลักดันให้สินค้าไอทีเป็นสินค้าส่งออกที่สำคัญของประเทศ แม้ไทยจะมีประชากรในประเทศจำนวนมากแต่แรงงานที่เชี่ยวชาญทางด้านไอทีมีจำนวนไม่มากนัก นอกจากนี้แรงงานส่วนใหญ่ยังมีทักษะทางด้านภาษา ความรู้ทางการตลาด ความต้องการของตลาดในต่างประเทศค่อนข้างน้อย ทำให้ที่ผ่านมาการผลิตส่วนใหญ่จึงเป็นการผลิตเพื่อใช้งานในประเทศเท่านั้น
5. ปัจจัยทางด้านบทบาทของภาครัฐ (Role of Government) แม้ว่ารัฐบาลไทยจะให้ความสนใจในการผลักดันให้ไอซีทีของไทยได้รับการพัฒนาขึ้นมาก แต่ที่ผ่านมานโยบายส่งเสริมการลงทุนของไทยกลับไม่สามารถดึงดูดเงินลงทุนจากต่างประเทศที่จะเข้ามาลงทุนขยายการผลิตสินค้าไอทีในประเทศไทยมากขึ้นเท่าใดนัก นอกจากนี้การส่งเสริมการพัฒนาบุคลากรทางด้านไอทีที่มีทักษะสูงยังไม่สามารถสร้างแรงงานที่สามารถปฏิบัติงานได้อย่างจริงจังจำนวนมากพอ และการจัดสรรงบประมาณสำหรับการวิจัยและพัฒนายังอยู่ในระดับต่ำ การเพิ่มขีดความพร้อมทางด้านการโทรคมนาคมยังไม่เพียงพอที่จะรองรับหรือดึงดูดใจให้เกิดการลงทุนและพัฒนาในประเทศไทยได้มากพอ แม้ว่าจะมีการปรับปรุงนโยบายที่เกี่ยวข้องกับการพัฒนาไอซีทีในประเทศหลายครั้ง
สรุป ความสำคัญของเทคโนโลยีสารสนเทศและการสื่อสารหรือไอซีทีนั้น ไม่เพียงแต่มีส่วนช่วยให้เกิดความสะดวกสะบายในใช้ชีวิตประจำวันของประชาชนเท่านั้น ไอซีทียังนำมาซึ่งความเจริญก้าวหน้าทางเศรษฐกิจ ความสามารถในการแข่งขันของประเทศ สำหรับในประเทศไทยนั้นความแพร่หลายของการใช้เทคโนโลยียังอยู่ในระดับที่เติบโตขึ้นอย่างค่อยเป็นค่อยไปและยังอยู่ในระดับที่ไม่สูงมากนักทั้งในระดับภูมิภาคและระดับโลก การผลักดันให้ไทยเป็นศูนย์กลางไอซีทีระดับภูมิภาคนั้น ยังจำเป็นที่จะต้องอาศัยแรงผลักดันอยู่มากทั้งจากภาครัฐและเอกชน เนื่องจากไทยยังมีข้อจำกัดอีกหลายประการที่จะต้องเร่งปรับตัว และเร่งผลักดันให้ไทยก้าวไปสู่การเป็นประเทศที่มีศักยภาพรองรับการเติบตามกระแสโลกได้อย่างทันท่วงที