สำหรับ LINE MAN Wongnai ประเด็นนี้ไม่ได้เป็นเพียงเรื่องของต้นทุนหรือความคล่องตัวในการดำเนินธุรกิจ แต่ยังเกี่ยวข้องกับโครงสร้างการแข่งขันในตลาดดิจิทัล ตลอดจนความเชื่อมั่นของนักลงทุนในระยะยาว ยอด ชินสุภัคภัคุล ประธานเจ้าหน้าที่บริหาร LINE MAN Wongnai มองว่า บริษัทไม่ได้ปฏิเสธการกำกับดูแลธุรกิจแพลตฟอร์ม แต่หลักเกณฑ์ที่นำมาใช้ควรสอดคล้องกับธรรมชาติของธุรกิจ และต้องพิจารณาผลกระทบต่อผู้มีส่วนเกี่ยวข้องทุกฝ่าย ไม่ใช่ใช้มาตรการควบคุมราคาในลักษณะเดียวกับสินค้าทั่วไป
แยกตลาด Food Delivery กับ Ride-hailing ก่อนประเมินอำนาจเหนือตลาด
ประเด็นแรกที่ LINE MAN ตั้งคำถาม คือการนำตลาดบริการส่งอาหาร (Food Delivery) และตลาดบริการเรียกรถโดยสาร (Ride-hailing) มารวมอยู่ภายใต้กรอบนิยามตลาดเดียวกัน ทั้งที่ทั้งสองธุรกิจมีโครงสร้างตลาด กลุ่มผู้เล่น และผู้มีส่วนได้ส่วนเสียแตกต่างกัน
ในธุรกิจ Food Delivery แพลตฟอร์มทำหน้าที่เชื่อมโยงร้านอาหาร ไรเดอร์ และผู้บริโภค โดยมีร้านอาหารเป็นผู้มีส่วนเกี่ยวข้องสำคัญ ขณะที่ธุรกิจ Ride-hailing เกี่ยวข้องกับผู้ขับขี่รถยนต์และผู้โดยสาร รวมถึงมีลักษณะการดำเนินงานและบริบทด้านกฎระเบียบที่แตกต่างออกไป
แม้จะมีผู้ให้บริการบางรายดำเนินธุรกิจทั้งสองประเภท แต่ก็ยังมีผู้เล่นอีกหลายรายที่ให้บริการเพียงตลาดใดตลาดหนึ่ง การนำทั้งสองตลาดมารวมกันจึงอาจทำให้เกิดความสับสนในการกำหนดขอบเขตตลาดและประเมินว่าใครเป็นผู้มีอำนาจเหนือตลาดในธุรกิจใด
ยอดยกตัวอย่างว่า ก่อนหน้านี้ในช่วงโควิด-19 กขค. เคยกำหนดนิยามตลาดของ Food Delivery และ Ride-hailing แยกจากกัน จึงอยากให้มีความชัดเจนก่อนว่าหน่วยงานกำลังจะกำกับตลาดใด และใช้หลักเกณฑ์แบบใดในการประเมินผู้เล่นแต่ละราย
“ก่อนจะกำกับ ต้องทำให้ชัดก่อนว่ากำลังจะควบคุมตลาดไหน และใครกันแน่ที่ถูกควบคุม”
เมื่อพิจารณาส่วนแบ่งตลาด LINE MAN ระบุว่า ปัจจุบันบริษัทมีส่วนแบ่งตลาด Food Delivery ประมาณ 47% แต่ในธุรกิจ Ride-hailing เป็นผู้เล่นอันดับ 3 และมีส่วนแบ่งตลาดไม่มากนัก ตัวเลขดังกล่าวจึงสะท้อนว่าการประเมินสถานะทางการแข่งขันควรแยกตามลักษณะของแต่ละตลาด ไม่ควรนำมารวมกันโดยไม่พิจารณาความแตกต่าง
อีกข้อกังวลคือที่มาของข้อมูลส่วนแบ่งตลาดที่ กขค. นำมาใช้ประกอบการกำหนดหลักเกณฑ์ เนื่องจากยอดระบุว่า ภาครัฐยังไม่เคยเรียกขอข้อมูลเชิงลึกจากแพลตฟอร์มโดยตรง ทั้งที่บริษัทพยายามติดต่อเพื่อขอเข้าพูดคุยและชี้แจงข้อมูลแล้ว
คำถามจึงไม่ได้อยู่เพียงว่าผู้เล่นรายใดมีส่วนแบ่งตลาดเท่าไร แต่ยังรวมถึงวิธีการคำนวณและฐานข้อมูลที่ใช้ประเมินด้วย เพราะหากนิยามตลาดและข้อมูลตั้งต้นไม่ชัดเจน ก็อาจนำไปสู่การกำกับดูแลที่ไม่สอดคล้องกับสภาพการแข่งขันจริง
ธุรกิจแพลตฟอร์มไม่ใช่สินค้าโภคภัณฑ์ กฎขออนุญาต 180 วันอาจไม่ทันความเปลี่ยนแปลง
อีกประเด็นที่ LINE MAN ไม่เห็นด้วย คือข้อกำหนดให้แพลตฟอร์มต้องยื่นขออนุญาตล่วงหน้า 180 วัน หากต้องการปรับเปลี่ยนอัตราค่าบริการ ซึ่งยอดมองว่าเป็นกลไกที่ไม่เหมาะกับธุรกิจเทคโนโลยีที่มีต้นทุนและอุปสงค์อุปทานเปลี่ยนแปลงอยู่ตลอดเวลา
เขาอธิบายว่า การควบคุมราคาล่วงหน้าอาจเหมาะกับสินค้าพื้นฐานที่มีโครงสร้างราคาค่อนข้างชัดเจน เช่น ไข่ไก่หรือน้ำมัน แต่ธุรกิจแพลตฟอร์มมีตัวแปรที่เปลี่ยนแปลงได้ทุกวัน ตั้งแต่สภาพอากาศ ปริมาณความต้องการใช้บริการ ราคาน้ำมัน ไปจนถึงภาวะเศรษฐกิจและสถานการณ์การท่องเที่ยว
ตัวอย่างเช่น วันที่ฝนตก แพลตฟอร์มอาจต้องเพิ่มแรงจูงใจให้ไรเดอร์เพื่อให้มีคนออกมารับงานเพียงพอกับความต้องการของผู้บริโภค ขณะที่ในบางพื้นที่อาจมีต้นทุนการให้บริการสูงกว่ารายได้ที่ได้รับ การกำหนดให้ต้องรออนุญาตถึง 180 วันก่อนปรับราคา จึงอาจไม่ทันต่อสถานการณ์ที่เปลี่ยนแปลงไป
ในมุมของยอด การกำกับดูแลธุรกิจแพลตฟอร์มควรพิจารณาให้เหมาะสมกับรูปแบบธุรกิจ และอาจใช้วิธีกำหนดกรอบหรือเพดานราคาให้ชัดเจน แทนการกำหนดให้ทุกการปรับเปลี่ยนราคาของแต่ละร้านต้องผ่านการพิจารณาเป็นรายกรณี เพราะจะสร้างภาระงานจำนวนมาก และทำให้ผู้ประกอบการต้องเผชิญกับความไม่แน่นอนในการดำเนินธุรกิจ
ตรึงราคาฝั่งหนึ่ง แต่อีกสองฝั่งอาจต้องรับผลกระทบ
เหตุผลสำคัญที่ LINE MAN คัดค้านการควบคุมราคาล่วงหน้า มาจากธรรมชาติของธุรกิจแพลตฟอร์มที่เป็น Multi-sided Platform หรือธุรกิจที่เชื่อมโยงผู้ใช้งานหลายกลุ่มเข้าด้วยกัน โดยในกรณีของ Food Delivery ประกอบด้วยผู้บริโภค ร้านอาหาร และไรเดอร์
ทั้งสามฝ่ายมีความสัมพันธ์และพึ่งพากัน การกำหนดราคาหรือเงื่อนไขกับฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งจึงอาจส่งผลต่ออีกสองฝ่ายตามมา ยอดเปรียบเทียบกลไกนี้ว่า คล้ายกับถุงน้ำที่เมื่อกดด้านหนึ่ง น้ำก็จะเคลื่อนไปดันอีกด้านหนึ่ง ไม่สามารถกดหรือควบคุมเพียงจุดเดียวโดยไม่เกิดผลกระทบต่อส่วนอื่นได้
ตัวอย่างเช่น หากแพลตฟอร์มไม่สามารถปรับค่าธรรมเนียมในจังหวัดที่มีต้นทุนสูงหรือประสบภาวะขาดทุนได้ ทางเลือกในการบริหารธุรกิจอาจเหลือเพียงการลดงบประมาณส่งเสริมการขาย ลดค่ารอบของไรเดอร์ หรือท้ายที่สุดอาจต้องยุติการให้บริการในพื้นที่นั้น
ผลกระทบจึงไม่ได้หยุดอยู่ที่แพลตฟอร์ม แต่ยังส่งต่อไปยังผู้บริโภคที่อาจมีทางเลือกในการใช้บริการน้อยลง ร้านอาหารที่สูญเสียช่องทางเข้าถึงลูกค้า และไรเดอร์ที่อาจมีงานลดลงตามไปด้วย
“ถ้าแพลตฟอร์มทำธุรกิจในบางพื้นที่ไม่ได้ สุดท้ายการแข่งขันก็อาจลดลง”
ขณะเดียวกัน ยังมีผลกระทบต่อร้านอาหารบางกลุ่มที่เข้ามาใช้บริการแพลตฟอร์มด้วยเงื่อนไขค่าธรรมเนียมเริ่มต้นในระดับต่ำ เพื่อทดลองตลาดหรือสร้างยอดขายในช่วงแรก โดยมีความเข้าใจว่าเมื่อยอดขายเติบโตขึ้นจะสามารถกลับมาเจรจาโครงสร้างราคาใหม่ได้
แต่หากหลักเกณฑ์ไม่เปิดให้แพลตฟอร์มปรับโครงสร้างราคาในภายหลัง แม้ต้นทุนหรือเงื่อนไขทางธุรกิจจะเปลี่ยนไป ก็อาจทำให้แพลตฟอร์มไม่สามารถให้บริการร้านค้านั้นต่อได้ในระยะยาว ร้านอาหารเองก็อาจสูญเสียช่องทางขายที่เคยใช้เข้าถึงผู้บริโภค
ในภาพใหญ่ หากผู้ให้บริการไม่สามารถดำเนินธุรกิจในบางพื้นที่ได้และต้องถอนตัวออกไป จำนวนผู้เล่นในตลาดก็อาจลดลง การแข่งขันที่ควรเพิ่มขึ้นกลับอาจหดตัว และในบางพื้นที่ผู้บริโภคอาจเหลือทางเลือกน้อยกว่าเดิม
นี่จึงเป็นข้อกังวลของ LINE MAN ว่าการกำกับราคาที่มุ่งคุ้มครองผู้บริโภคในระยะสั้น อาจสร้างผลกระทบต่อการแข่งขันและผู้มีส่วนเกี่ยวข้องในระบบนิเวศแพลตฟอร์มในระยะยาวได้เช่นกัน
กติกาเดียวอาจไม่สะท้อนต้นทุนที่แตกต่างของผู้เล่น
นอกเหนือจากผลกระทบต่อผู้มีส่วนเกี่ยวข้องทั้งสามฝ่าย อีกประเด็นที่ต้องพิจารณาคือผู้ให้บริการแต่ละรายมีโครงสร้างต้นทุนและรูปแบบการดำเนินธุรกิจไม่เหมือนกัน การกำหนดกติกาเดียวกันโดยไม่คำนึงถึงความแตกต่างเหล่านี้ อาจทำให้ผู้เล่นบางรายไม่สามารถปรับตัวได้ตามสภาพธุรกิจของตนเอง
ยอดมองว่า การกำกับดูแลควรตั้งอยู่บนหลักเกณฑ์ที่ชัดเจนและเป็นธรรม โดยต้องพิจารณาว่าแต่ละแพลตฟอร์มมีต้นทุนอย่างไร มีรูปแบบการให้บริการแบบใด และการปรับเปลี่ยนราคามีเหตุผลทางเศรษฐศาสตร์รองรับหรือไม่
เพราะหากการปรับราคาแต่ละครั้งต้องขึ้นอยู่กับการอนุญาตเป็นรายกรณี ผู้ประกอบการก็อาจไม่สามารถวางแผนธุรกิจได้อย่างมีประสิทธิภาพ และเกิดคำถามตามมาว่าเจ้าหน้าที่จะใช้หลักเกณฑ์ใดในการพิจารณาว่าการปรับราคาของผู้เล่นรายหนึ่งสมเหตุสมผลหรือไม่
ในมุมนี้ LINE MAN ไม่ได้เรียกร้องให้ธุรกิจแพลตฟอร์มปราศจากการกำกับดูแล แต่ต้องการให้การกำกับมีขอบเขตและหลักเกณฑ์ที่ชัดเจน เพื่อให้ทุกฝ่ายสามารถคาดการณ์และวางแผนการดำเนินธุรกิจได้ภายใต้กติกาที่เป็นธรรม
ความไม่แน่นอนของกฎเกณฑ์ อาจกระทบแผน IPO ปีหน้า
นอกเหนือจากผลกระทบต่อการดำเนินธุรกิจในปัจจุบัน อีกประเด็นที่ต้องจับตาคือผลต่อแผนการเสนอขายหุ้นต่อประชาชนทั่วไปเป็นครั้งแรก (IPO) ของ LINE MAN Wongnai ซึ่งบริษัทวางแผนไว้ในปีหน้า
ยอด ระบุว่า ความไม่แน่นอนจากทิศทางการกำกับดูแลธุรกิจแพลตฟอร์มของ กขค. เป็นอีกหนึ่งปัจจัยที่อาจส่งผลต่อแผนดังกล่าว เนื่องจากนักลงทุนต้องประเมินความสามารถในการสร้างรายได้ ต้นทุน และผลประกอบการในอนาคต หากกฎเกณฑ์เข้ามากำหนดโครงสร้างราคาและจำกัดความยืดหยุ่นในการดำเนินธุรกิจ ก็อาจทำให้การคาดการณ์ผลประกอบการมีความไม่แน่นอนมากขึ้น
ประเด็นนี้จึงไม่ใช่เพียงเรื่องต้นทุนหรือการบริหารธุรกิจในระยะสั้น แต่ยังเกี่ยวข้องกับความเชื่อมั่นของนักลงทุนและการวางแผนระดมทุนของบริษัทในระยะยาว โดยเฉพาะเมื่อ LINE MAN Wongnai กำลังเตรียมตัวเข้าสู่ตลาดทุนในปีหน้า
ท้ายที่สุด ข้อโต้แย้งของ LINE MAN ต่อร่างหลักเกณฑ์ครั้งนี้จึงไม่ได้อยู่ที่การปฏิเสธบทบาทของภาครัฐในการกำกับดูแล แต่เป็นการตั้งคำถามว่าเครื่องมือที่นำมาใช้เหมาะสมกับธรรมชาติของธุรกิจแพลตฟอร์มมากน้อยเพียงใด เพราะในตลาดที่มีผู้เล่นหลายฝ่ายเชื่อมโยงกัน การควบคุมราคาเพียงด้านเดียวอาจไม่ได้ทำให้ตลาดเป็นธรรมขึ้นเสมอไป หากกลับทำให้ผู้เล่นบางรายไม่สามารถแข่งขันได้ และท้ายที่สุดผู้บริโภค ร้านค้า และไรเดอร์อาจเป็นฝ่ายได้รับผลกระทบไปพร้อมกัน